Elinizde Türkiye’de sahte ürün satışına dair delil varsa önünüzde iki yol vardır: Cumhuriyet savcılığına suç duyurusu ya da fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde dava. İkisi birlikte de yürütülebilir. Hangisinin seçileceği, dosyadan ne beklediğinize bağlıdır: arama ve el koyma, ihtiyati tedbir, tazminat ya da üçü birden. İki yol da 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu’nda (Kanun) düzenlenir ve ikisi de Türkiye’de tescilli bir marka gerektirir.
Ceza yolu
Suç duyurusu üzerine Cumhuriyet savcısı, polis veya jandarma eliyle arama ve el koyma yaptırabilir.
Suç. Kanun’un 30/1. maddesine göre marka hakkına iktibas veya iltibas yoluyla tecavüz eden malı üretmek, satışa arz etmek, satmak, ithal ve ihraç etmek suçtur. Bu malı ticari amaçla satın almak, bulundurmak, nakletmek veya depolamak da aynı suça girer. Cezası bir yıldan üç yıla kadar hapis ve yirmi bin güne kadar adli para cezasıdır. Üç koşul yolu belirler. Marka Türkiye’de tescilli olmalıdır (md. 30/5). Soruşturma ve kovuşturma şikâyete bağlıdır (md. 30/6). Malı nereden temin ettiğini bildirip üreticinin ortaya çıkarılmasını ve mallara el konulmasını sağlayan satıcıya ceza verilmez (md. 30/7).
Suç duyurusu nasıl yapılır. Şikâyet, malın satıldığı veya depolandığı yerin Cumhuriyet Başsavcılığına yapılır. Arama kararıyla sonuçlanan bir şikâyet dilekçesinde şunlar bulunur:
- tescil belgesi ve vekâletname (yabancı hak sahibi için noter onaylı ve apostilli);
- satışın delili: fişli test alımı, tarihli fotoğraflar, adres; çevrimiçi satıcılar için ilan ve teslimat;
- malın neden sahte olduğunu açıklayan, orijinal ile taklidi yan yana gösteren kısa bir teknik karşılaştırma;
- belirtilen adreste arama ve el koyma talebi.
Arama ve el koyma. İş yerinde arama hâkim kararını gerektirir (CMK md. 119). Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı yazılı emir verebilir; hâkim kararı olmadan yapılan el koyma yirmi dört saat içinde hâkim onayına sunulur (CMK md. 127). Uygulamada savcı sulh ceza hâkimliğine başvurur ve hâkim birkaç gün içinde karar verir. Aramayı polis veya jandarma yapar; malı teşhis etmek üzere marka temsilcisi hazır bulunur. El konulan mal sayılır ve tutanağa geçirilir. Miktar emanet bürosuna sığmayacak kadar fazlaysa savcı numune alınmasına ve kalanın nakline karar verir; muhafazası masraflı mal bilirkişi incelemesinden sonra imha edilebilir (md. 163).
Süre ve sonuç. Eksiksiz bir şikâyetten aramaya kadar genellikle iki ila altı hafta geçer; bazı hâkimler imzadan önce polis raporu ister. İddianame İstanbul, Ankara ve İzmir’de Fikri ve Sınai Haklar Ceza Mahkemesine, diğer yerlerde asliye ceza mahkemesine gider (md. 156). İlk derece yargılaması çoğunlukla bir yıl civarında sürer. Suç şikâyete bağlı olduğundan CMK’daki uzlaştırma kapsamındadır; yargılamadan önce genellikle uzlaştırma teklif edilir ve şikâyetten vazgeçme davayı sona erdirir. İlk kez yargılananlarda hapis cezası çoğu zaman adli para cezasına çevrilir veya ertelenir. Ceza yolunun pratik sonucu cezadan çok el koyma, imha ve kayıttır.
Ne zaman uygundur. Dükkânda, depoda veya atölyede fiziksel stok varsa; satıcının kimliği henüz bilinmiyorsa; hız ve görünürlüğün önemli olduğu tatil beldelerinde ve toptancı bölgelerinde; amaç tedarikçiyi bulmaksa.
Hukuk yolu
Hukuk yolu büyük şehirlerde fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesinde, diğer yerlerde asliye hukuk mahkemesinde yürür (md. 156). İşin çoğunu üç araç görür.
Delil tespiti. Hak sahibi dava açmadan önce mahkemeden olguların kayda geçirilmesini isteyebilir. Mahkemenin atadığı bilirkişi iş yerine gider veya malı inceler ve rapor yazar. Hızlı ve nispeten az masraflı bir yoldur. İhlal edenin ortadan kaybolmayacak bir şirket olduğu ya da malın gerçekten sahte olup olmadığının tartışıldığı dosyalarda işe yarar.
İhtiyati tedbir. Madde 159, davadan önce veya dava sırasında tecavüz fiillerinin durdurulmasına, “gümrükler ve serbest bölgeler dâhil” mallara el konulmasına ve zarar için teminat gösterilmesine karar verilmesine imkân verir. Talep eden, tecavüzün Türkiye’de gerçekleştiğini veya hazırlandığını göstermelidir. Mahkeme genellikle talep edenden teminat ister ve dosya üzerinden, bazen karşı tarafı dinleyerek karar verir. Davadan önce alınan tedbir, iki hafta içinde dava açılmazsa kalkar. 2025 uygulamasına ilişkin bir değerlendirme, marka tecavüzü davalarında çok sayıda tedbir kararı verildiğini ve önceki yıllardaki gecikmelerin büyük ölçüde aşıldığını not eder. İspat ölçüsü ise mahkemeler arasında hâlâ değişir (Gün + Partners).
Tecavüz davası. Madde 149 talepleri sayar: tecavüzün tespiti, durdurulması, mallara ve üretim araçlarına el konulması, imha veya değiştirme, el konulan mallar üzerinde mülkiyet hakkı tanınması, hükmün ilanı ve tazminat. Madde 150 ve 151’e göre tazminat fiili zararı ve yoksun kalınan kazancı kapsar. Yoksun kalınan kazanç üç yöntemden biriyle hesaplanır: tecavüz olmasaydı elde edilecek gelir, tecavüz edenin net kazancı ya da makul bir lisans bedeli. Gümrükte el konulan mallar davaya dâhil edilebilir. Davalı, markanızın kullanılmadığını def’i olarak ileri sürebilir (md. 29/2); Türkiye’de fiilen kullanılan bir portföy bu yüzden önemlidir.
Süre. Hukuk davalarında dosya genellikle üç kişilik bilirkişi heyetine gider; gecikmenin ana kaynağı raporlardır. İlk derece kararı çoğunlukla on sekiz ay ila iki yıl alır. Ardından bölge adliye mahkemesi, büyük dosyalarda Yargıtay gelir. Satışı fiilen durduran adım, yargılamanın sonundaki karar değil, başında alınan ihtiyati tedbir kararıdır.
Ne zaman uygundur. Malvarlığı olan, kimliği belli bir şirket; ihlalin tartışmalı olduğu dosyalar (birebir taklit yerine benzer ürün); tedbirle Türkiye’den erişimin engellenebildiği web siteleri; tazminatın gerçek bir hedef olduğu her dosya.
İki yolu birlikte kullanmak
Uygulamada iki yol, birini seçmekten çok birlikte kullanılır:
- Önce ceza, sonra hukuk. Arama ve el koyma stoku ortadan kaldırır; dosya satıcıyı, tedarikçiyi ve miktarları ortaya çıkarır. Bilirkişi raporu dâhil ceza dosyası, miktarlar belli olduktan sonra açılan tazminat davasında delil olur.
- Önce hukuk, sonra ceza. Hâkim arama kararı vermezse mallara hukuk mahkemesinden alınan tedbirle el konulur; suç duyurusu ardından, el koyma tutanağı eklenerek yapılır.
- Gümrük artı biri. Sınırdaki durdurma, tedbir almak için on iş günü verir. İthalatçıya karşı suç duyurusu paralel yürür ve bu süreye bağlı değildir.
Masraflar seçilen yola göre değişir. Suç duyurusunda masraf dosya hazırlığı, test alımı ve aramaya katılımdan ibarettir; mahkeme harcı yoktur. Hukuk davası, talep edilen değerle orantılı harçları, tedbir teminatını ve bilirkişi giderlerini ekler; bunların bir kısmı kaybeden tarafa yükletilir. Tek bir dükkân için ceza yolu açık farkla daha az masraflıdır; konteynerle mal getiren bir ithalatçıdan parayı geri alan ise hukuk davasıdır.
Tazminat ve sulh
Türk mahkemeleri tazminatı miktar ve fiyat delillerine göre, çoğunlukla ihlal edenin kazancı veya lisans bedeli üzerinden hesaplar; tutarlar Avrupa’daki kararlara göre mütevazıdır. Markanın itibarının zedelenmesi için manevi tazminat mümkündür (md. 150/2), ancak tutarı düşüktür. Çoğu dosyada daha değerli sonuç taahhütnamedir.
Ceza dosyalarının çoğu ve hukuk dosyalarının önemli bir kısmı yazılı sulhle biter. Bu sulhte ihlal eden taraf:
- tecavüzü kabul eder ve tekrarlamayacağını, zarar ispatı gerekmeden ödenecek bir cezai şartla taahhüt eder;
- el konulan malın imhasına rıza gösterir; imha ve depolama masraflarını öder;
- md. 30/7’nin uygulandığı hâllerde tedarikçiyi faturalarıyla bildirir;
- hak sahibinin masraflarına katkı için kararlaştırılan tutarı öder.
Hak sahibi bunun üzerine şikâyetten vazgeçer ya da uzlaştırmaya karşı çıkmaz. İmzalı taahhütnameyi dosyada saklarız; aynı satıcı ikinci kez karşımıza çıktığında dosya, bedeli önceden belli bir sözleşme ihlaline dönüşür.
Sonraki adım
Yolu seçmeden önce dosyadan ne istediğinize karar verin: bu ay piyasadan kaldırılacak stok, tedarikçinin adı, bir şirkete karşı mahkeme kararı ya da tazminat. Türkiye’deki dosyaların çoğunda iki yol sırayla kullanılır. Suç duyurusunu veya tedbir talebini Dava takibi hizmetimiz kapsamında hazırlar, daha hızlı sonuç verdiğinde iki yolu birlikte yürütürüz.